چربی‌های ترانس که همچنان در برخی مواد غذایی صنعتی، محصولات بسته‌بندی‌شده و غذاهای سرخ‌شده یافت می‌شوند، علاوه بر آسیب به سلامت قلب و عروق، ممکن است با افزایش خطر ابتلا به برخی سرطان‌ها نیز ارتباط داشته باشند. متخصصان سرطان‌شناسی هشدار می‌دهند که مصرف مداوم این نوع چربی‌ها در کنار رژیم غذایی سرشار از قند و غذاهای فوق‌فرآوری‌شده، می‌تواند نگرانی‌های جدی‌تری برای سلامت افراد ایجاد کند.
در سال‌های اخیر، تحقیقات متعددی درباره ارتباط تغذیه و سرطان انجام شده و برخی از آن‌ها نشان داده‌اند که الگوهای غذایی ناسالم می‌توانند در افزایش احتمال ابتلا به سرطان‌های دستگاه گوارش نقش داشته باشند. در همین زمینه، چربی‌های ترانس به‌عنوان یکی از ترکیباتی که باید در رژیم غذایی روزانه محدود شوند، مورد توجه متخصصان قرار گرفته‌اند.
دکتر جیتش جوشی، متخصص خون و سرطان در بیمارستان کلیر لیک هیوستون، با اشاره به پیامدهای مصرف این چربی‌ها می‌گوید چربی‌های ترانس علاوه بر آثار نامطلوب شناخته‌شده بر سلامت قلب، با افزایش متوسط خطر ابتلا به سرطان پروستات و سرطان کولورکتال نیز مرتبط بوده‌اند.
چربی‌های ترانس با دو سرطان شایع ارتباط دارند
چربی‌های ترانس نوعی اسید چرب غیراشباع هستند که بخشی از آن‌ها در جریان فرآیند صنعتی هیدروژنه کردن روغن‌های گیاهی تولید می‌شوند. این ترکیبات در گذشته به دلیل افزایش ماندگاری، بهبود بافت و ایجاد ویژگی‌های مطلوب در محصولات غذایی، کاربرد گسترده‌ای در صنایع غذایی داشتند.
با این حال، بررسی‌های علمی نشان داده‌اند که مصرف بالای چربی‌های ترانس می‌تواند با پیامدهای نامطلوبی برای سلامت همراه باشد. دو مورد از بیماری‌هایی که در تحقیقات مرتبط با این ترکیبات مورد توجه قرار گرفته‌اند، سرطان پروستات و سرطان کولورکتال یا روده بزرگ و راست‌روده هستند.
یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل منتشرشده در نشریه Nutrition Reviews در سال ۲۰۲۱ نیز ارتباط میان دریافت بیشتر چربی‌های ترانس و افزایش احتمال ابتلا به این دو سرطان را گزارش کرده است. البته پژوهشگران به تفاوت میان انواع اسیدهای چرب ترانس و محدودیت‌های مطالعات موجود اشاره کرده‌اند؛ بنابراین هنوز نمی‌توان تمام انواع این چربی‌ها را از نظر میزان خطر یکسان دانست.
نکته مهم این است که مشاهده چنین ارتباطی به معنای اثبات قطعی نقش مستقیم چربی ترانس در ایجاد سرطان نیست. برای مشخص شدن سازوکارهای دقیق و میزان تأثیر مصرف این ترکیبات، تحقیقات بیشتری مورد نیاز است.
چرا چربی‌های ترانس در محصولات غذایی همچنان نگران‌کننده هستند؟
با وجود محدودیت‌های قانونی در بسیاری از کشورها، چربی‌های ترانس مصنوعی به‌طور کامل از زنجیره تولید مواد غذایی حذف نشده‌اند. برخی محصولات وارداتی، غذاهای آماده و خوراکی‌های سرخ‌شده ممکن است همچنان حاوی مقادیری از این ترکیبات باشند.
یکی از مشکلات مهم برای مصرف‌کنندگان، دشواری شناسایی چربی‌های ترانس روی برچسب مواد غذایی است. برای مثال، مطابق مقررات برچسب‌گذاری آمریکا، اگر مقدار چربی ترانس در هر وعده کمتر از ۰.۵ گرم باشد، تولیدکننده می‌تواند مقدار آن را صفر درج کند.
این موضوع به‌ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کند که فرد بیش از یک وعده از محصول مصرف کند. در چنین شرایطی، مقادیر کوچکی که روی برچسب صفر اعلام شده‌اند، ممکن است در مجموع افزایش پیدا کنند.
کارشناسان توصیه می‌کنند علاوه بر بررسی جدول ارزش غذایی، فهرست ترکیبات تشکیل‌دهنده محصول نیز با دقت مطالعه شود. وجود عباراتی مانند روغن نیمه‌هیدروژنه یا روغن هیدروژنه در ترکیبات مواد غذایی می‌تواند نشانه وجود چربی‌های ترانس صنعتی باشد.
چربی ترانس فقط در روغن‌های صنعتی وجود ندارد
بسیاری از افراد تصور می‌کنند چربی‌های ترانس تنها در روغن‌های مخصوص صنایع غذایی یا محصولات بسیار فرآوری‌شده یافت می‌شوند؛ اما منابع غذایی این ترکیبات متنوع‌تر هستند.
مقداری چربی ترانس به‌صورت طبیعی نیز در گوشت و محصولات لبنی نشخوارکنندگان وجود دارد. در مقابل، بخش قابل‌توجهی از چربی‌های ترانس مصنوعی در فرآیندهای صنعتی تولید روغن‌های نیمه‌هیدروژنه شکل می‌گیرند.
برخی از منابع احتمالی دریافت چربی ترانس عبارت‌اند از:
- محصولات غذایی تهیه‌شده با روغن‌های نیمه‌هیدروژنه
- برخی شیرینی‌ها، بیسکویت‌ها و محصولات بسته‌بندی‌شده
- بعضی غذاهای سرخ‌شده در رستوران‌ها
- برخی محصولات وارداتی و فرآوری‌شده
- مقادیر طبیعی موجود در گوشت و لبنیات
البته وجود چربی در یک محصول به‌تنهایی به معنای بالا بودن میزان چربی ترانس آن نیست. نوع روغن مصرفی، فرآیند تولید و ترکیبات محصول در تعیین میزان این چربی نقش دارند.
قند و غذاهای فوق‌فرآوری‌شده نیز در افزایش خطر سرطان نقش دارند
متخصصان تأکید می‌کنند که تمرکز بر حذف یک ماده غذایی به‌تنهایی نمی‌تواند تمام مشکلات ناشی از تغذیه ناسالم را برطرف کند. به گفته دکتر جیتش جوشی، نگرانی اصلی، تأثیر تجمعی رژیم‌های غذایی سرشار از قند و محصولات فوق‌فرآوری‌شده است، نه مصرف یک محصول مشخص.
مصرف بیش از اندازه قند افزوده می‌تواند زمینه افزایش وزن و چاقی را فراهم کند. چاقی نیز یکی از عوامل خطر شناخته‌شده برای برخی سرطان‌ها، از جمله سرطان کولورکتال است.
نوشیدنی‌های شیرین‌شده، گوشت‌های فرآوری‌شده، مصرف زیاد گوشت قرمز و نوشیدنی‌های الکلی از جمله مواردی هستند که متخصصان برای کاهش خطرات مرتبط با تغذیه، محدود کردن آن‌ها را توصیه می‌کنند.
بر اساس پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ در نشریه Nature Medicine منتشر شد، مصرف گوشت فرآوری‌شده با افزایش خطر سرطان کولورکتال ارتباط داشت. با این حال، نویسندگان این پژوهش درباره میزان قطعیت شواهد و محدودیت داده‌های موجود نیز هشدار داده‌اند.
بنابراین، برای ارزیابی خطرات تغذیه‌ای باید مجموعه عادت‌های غذایی و سبک زندگی را در نظر گرفت، نه اینکه تمام مسئولیت ابتلا به یک بیماری را به یک ماده غذایی نسبت داد.
چگونه مصرف چربی‌های ترانس را در رژیم غذایی کاهش دهیم؟
کاهش دریافت چربی‌های ترانس یکی از اقداماتی است که می‌تواند به بهبود کیفیت رژیم غذایی و حفظ سلامت قلب و عروق کمک کند. برای این کار لازم نیست تمام مواد غذایی چرب از برنامه روزانه حذف شوند؛ بلکه انتخاب منابع چربی سالم‌تر اهمیت بیشتری دارد.
مطالعه برچسب محصولات غذایی، محدود کردن غذاهای سرخ‌شده و آماده و جایگزین کردن روغن‌های نیمه‌هیدروژنه با روغن‌های گیاهی سالم‌تر از جمله راهکارهای کاربردی هستند.
همچنین بهتر است مصرف مواد غذایی تازه، سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات و غلات کامل افزایش پیدا کند. این مواد غذایی می‌توانند بخش مهمی از یک الگوی تغذیه متعادل را تشکیل دهند.
در نهایت، یافته‌های علمی درباره چربی‌های ترانس نشان می‌دهند که توجه به ترکیبات مواد غذایی تنها برای کنترل وزن یا پیشگیری از بیماری‌های قلبی اهمیت ندارد؛ بلکه ممکن است در کاهش برخی خطرات بلندمدت مرتبط با سرطان نیز نقش داشته باشد. اگرچه هنوز برای اثبات رابطه مستقیم میان مصرف این چربی‌ها و تمام انواع سرطان به شواهد بیشتری نیاز است، محدود کردن چربی‌های ترانس و کاهش مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده تصمیمی منطقی برای حفظ سلامت عمومی محسوب می‌شود.
مسعود رجبی
دبیر گروه اجتماعی و خبرنگار ارشد
مسعود رجبی روزنامه‌نگار و خبرنگار حوزه اجتماعی است که بیش از ۱۴ سال سابقه فعالیت حرفه‌ای در زمینه گزارش‌های میدانی، خبرنگاری تحقیقی و پوشش مسائل اجتماعی دارد. بخش مهمی از فعالیت او به بررسی چالش‌های شهری، آسیب‌های اجتماعی، دغدغه‌های شهروندان و روایت مسائل کمتر دیده‌شده جامعه اختصاص دارد.
رجبی دارای مدرک کارشناسی ارشد علوم ارتباطات اجتماعی از دانشگاه علامه طباطبایی و کارشناسی روزنامه‌نگاری از دانشگاه صداوسیما است. او همچنین دوره‌های تخصصی مرتبط با خبرنگاری تحقیقی، گزارش‌نویسی در شرایط ویژه و اصول اخلاق حرفه‌ای رسانه را گذرانده است.
فعالیت رسانه‌ای او از اوایل دهه ۸۰ با خبرنگاری میدانی آغاز شد و در طول این سال‌ها گزارش‌های متعددی درباره موضوعاتی مانند مسائل شهری، حاشیه‌نشینی، کودکان کار، آسیب‌های اجتماعی و مشکلات گروه‌های کم‌برخوردار جامعه تهیه کرده است. برخی از گزارش‌های او با هدف افزایش توجه عمومی و پیگیری مسائل از سوی نهادهای مسئول منتشر شده‌اند.
او از سال ۱۳۹۵ به عنوان دبیر گروه اجتماعی و خبرنگار ارشد در مجله خبری چیچک فعالیت می‌کند و در حوزه تولید گزارش‌های تحلیلی و میدانی درباره رویدادهای اجتماعی نقش دارد.
حوزه‌های تخصصی مسعود رجبی شامل خبرنگاری تحقیقی، گزارش‌نویسی اجتماعی، مستندسازی مسائل شهری، تحلیل چالش‌های جامعه و گفت‌وگو با گروه‌های مختلف اجتماعی است.
در فعالیت‌های رسانه‌ای خود، او بر مشاهده مستقیم، بررسی دقیق منابع، گفت‌وگو با افراد مرتبط با موضوع و ارائه تصویری واقعی و مسئولانه از مسائل اجتماعی تأکید دارد.
