تا چند سال پیش، وقتی صحبت از رباتها در صنعت میشد، بیشتر تصاویر مربوط به خطوط تولید کارخانهها بود؛ بازوهای مکانیکی که قطعات را جابهجا میکردند یا ماشینهایی که وظایف تکراری را با سرعت بالا انجام میدادند. اما حالا بخش دیگری از اقتصاد جهانی در حال تجربه همین تغییر است: انبارها و شبکههای حملونقل.
رباتها دیگر فقط در کارخانهها دیده نمیشوند. از جابهجایی کالا در انبار گرفته تا مرتبسازی بستهها، انتقال پالتها و حتی عملیات مرتبط با بار هوایی، سیستمهای رباتیک و هوش مصنوعی به تدریج وارد بخشهایی شدهاند که سالها وابستگی زیادی به نیروی انسانی داشتند.
گزارش تازه گارتنر در سپتامبر ۲۰۲۶ نشان میدهد که صنعت انبارداری در نقطهای قرار گرفته که هوش مصنوعی از مرحله آزمایشهای محدود در حال حرکت به سمت استفاده عملیاتی است. این مؤسسه چهار روند اصلی را در تحول انبارداری شناسایی کرده که از هوش مصنوعی برای بهینهسازی عملیات تا «عاملهای فیزیکی» متشکل از هوش مصنوعی، رباتیک و حسگرهای پیشرفته را شامل میشود.
این تغییر میتواند در سالهای آینده نحوه جابهجایی کالا در جهان را نیز تغییر دهد.
رباتها دقیقاً در انبار چه کاری انجام میدهند؟
تصویر یک ربات در انبار لزوماً شبیه رباتهای انساننما نیست. بخش قابل توجهی از سیستمهای مورد استفاده در لجستیک، ماشینهای کوچک یا وسایل خودران هستند که در محیط انبار حرکت میکنند و کالا یا پالت را از یک نقطه به نقطه دیگر میبرند.
برخی سیستمها برای جمعآوری سفارش، بعضی برای مرتبسازی و گروهی برای انتقال کالا طراحی شدهاند. دوربین، حسگر، نرمافزار مدیریت انبار و الگوریتمهای هوش مصنوعی نیز به این تجهیزات کمک میکنند تا وضعیت محیط را تشخیص دهند و تصمیم بگیرند که یک کالا در چه زمانی و به کدام بخش منتقل شود.
در چنین ساختاری، انبار دیگر تنها محلی برای نگهداری کالا نیست. به یک محیط دادهمحور تبدیل میشود که در آن موجودی، سفارشها، موقعیت کالاها و فعالیت ماشینها به صورت لحظهای قابل ردیابی است.
گزارش گارتنر نیز بر همین تغییر تأکید دارد و از کاربرد هوش مصنوعی برای تخصیص وظایف، مدیریت استثناها، تخصیص منابع و افزایش واکنشپذیری عملیات انبار نام میبرد.
تجربه شرکتهای بزرگ؛ رباتها دیگر یک آزمایش کوچک نیستند
نمونههای عملی نشان میدهند که این فناوری در مقیاس بزرگ نیز در حال توسعه است.
شرکت DHL Supply Chain اعلام کرده است که بیش از ۸۰۰۰ سیستم رباتیک در شبکه عملیات جهانی آن فعال است. این شرکت در سالهای اخیر به سمت ایجاد زیرساختی حرکت کرده که امکان اتصال انواع مختلف رباتها به سیستمهای مدیریت انبار را آسانتر کند.
اهمیت این موضوع فقط در تعداد رباتها نیست. یکی از تغییرات مهم این است که رباتهای مختلف باید بتوانند در کنار سیستمهای نرمافزاری موجود فعالیت کنند. در غیر این صورت، اضافه کردن هر فناوری جدید به یک انبار میتواند نیازمند بازطراحی بخش بزرگی از زیرساخت باشد.
DHL اعلام کرده است که استفاده از یک لایه نرمافزاری مشترک باعث شده برخی فرآیندهای ادغام فناوریهای رباتیک بسیار سریعتر انجام شود و امکان گسترش این راهکارها به سایتهای بیشتری فراهم شود.
این اتفاق یک پیام مهم برای صنعت لجستیک دارد: آینده فقط متعلق به رباتهای قدرتمندتر نیست؛ بلکه به سیستمهایی تعلق دارد که بتوانند ربات، نرمافزار، داده و نیروی انسانی را در یک شبکه واحد به هم متصل کنند.
فرودگاهها هم وارد مرحله جدیدی از اتوماسیون شدهاند
اگر رباتها در انبارهای معمولی در حال گسترش هستند، طبیعی است که فرودگاهها نیز به یکی از میدانهای مهم آزمایش فناوریهای جدید تبدیل شوند.
در ماه مه ۲۰۲۶، شرکت ژاپنی JAL Ground Service و شرکت GMO AI & Robotics یک پروژه آزمایشی برای استفاده از رباتهای انساننما در عملیات زمینی فرودگاه آغاز کردند. هدف این پروژه بررسی امکان استفاده از رباتها برای کاهش فشار کاری و کمبود نیروی انسانی در فعالیتهایی مانند جابهجایی بار و تجهیزات فرودگاهی است.
این موضوع از یک جهت اهمیت ویژهای دارد. عملیات زمینی فرودگاه، ارتباط مستقیمی با سرعت جابهجایی مسافر و بار دارد و هرگونه اختلال در این مرحله میتواند بر برنامه عملیاتی پرواز اثر بگذارد.
در فرودگاه مونیخ نیز پروژهای موسوم به «Digital Testbed Air Cargo» در حال آزمایش استفاده از هوش مصنوعی و رباتهای خودران برای عملیات بار هوایی است. در یکی از نمونههای به نمایش درآمده، یک ربات چهارپا به صورت خودکار در انبار حرکت میکند تا مکانهای مناسب برای نگهداری کالا را شناسایی کند و رباتهای دیگری نیز برای جابهجایی پالت و انتقال بستهها مورد استفاده قرار گرفتهاند.
این نمونهها نشان میدهند که تحول لجستیک فقط به داخل انبارهای شرکتهای بزرگ محدود نشده و به محیطهای فرودگاهی نیز رسیده است.
وقتی انبار هوشمند میشود، باربری بینالمللی چه تغییری میکند؟
برای مسافر یا صاحب یک کسبوکار، فرآیند باربری بینالمللی معمولاً از تحویل یک محموله آغاز میشود و با دریافت آن در مقصد پایان مییابد. اما بین این دو نقطه، دهها مرحله وجود دارد که هرکدام میتوانند تحت تأثیر فناوری قرار بگیرند.
ثبت ورود کالا، تعیین محل نگهداری، آمادهسازی سفارش، بستهبندی، انتقال به محل بارگیری، کنترل موجودی و تحویل به وسیله حمل، همگی میتوانند با کمک نرمافزار و تجهیزات خودکار سریعتر و قابل ردیابیتر شوند.
در آینده، ممکن است سیستم مدیریت یک انبار بتواند بر اساس اطلاعات لحظهای سفارشها، ظرفیت انبار و برنامه حمل، خودش پیشنهاد دهد که یک محموله چه زمانی آماده شود و در کدام بخش قرار گیرد.
در این شرایط، نقش نیروی انسانی نیز لزوماً حذف نمیشود؛ بلکه بخشی از وظایف از جابهجایی فیزیکی کالا به نظارت، کنترل، مدیریت استثناها و تصمیمگیری منتقل میشود.
گزارشهای صنعتی نیز بر همین همکاری میان انسان و سیستمهای هوشمند تأکید دارند. گارتنر در گزارش خود، حفظ نظارت انسانی و ارزیابی مستمر کاربردهای هوش مصنوعی را از عوامل مهم موفقیت این تحول عنوان کرده است.
فریت بار هوایی در عصر رباتها چه شکلی خواهد داشت؟
حمل هوایی یکی از بخشهایی است که میتواند از این تحول تأثیر بگیرد. سرعت در حمل هوایی اهمیت زیادی دارد و به همین دلیل، زمان صرفشده در مراحل قبل و بعد از پرواز نیز اهمیت پیدا میکند.
اگر یک محموله پس از ورود به انبار فرودگاه ساعتها یا حتی روزها منتظر پردازش دستی باشد، بخشی از مزیت سرعت حمل هوایی از بین میرود. اما زمانی که سیستمهای خودکار بتوانند کالا را سریعتر شناسایی، دستهبندی و به محل مناسب منتقل کنند، بخشی از زمان تلفشده در فرآیند زمینی کاهش پیدا میکند.
به همین دلیل، توسعه رباتها در فرودگاهها میتواند در آینده به بهبود بخشهایی از زنجیره فریت بار هوایی کمک کند؛ هرچند سرعت نهایی یک محموله همچنان به عوامل مختلفی مانند برنامه پرواز، اسناد، مقررات، گمرک و مسیر انتخابشده وابسته خواهد بود.
فرودگاه امام خمینی نیز بخشی از همین زنجیره است
برای ایران نیز بحث اتوماسیون لجستیک را نمیتوان جدا از فرودگاهها و مراکز اصلی جابهجایی بار بررسی کرد.
فرودگاه امام خمینی بهعنوان یکی از مهمترین دروازههای هوایی ایران، نقطهای است که بخشی از محمولههای بینالمللی کشور از آن وارد یا خارج میشوند. هرچه فناوری در بخشهایی مانند انبارداری، پردازش محموله، کنترل اطلاعات و جابهجایی کالا توسعه پیدا کند، میتواند بر فرآیندهای عملیاتی این زنجیره نیز اثر بگذارد.
برای افرادی که قصد انتقال یک محموله از مسیر هوایی را دارند، آشنایی با فرآیند فریت بار فرودگاه امام میتواند اهمیت داشته باشد؛ زیرا آمادهسازی محموله و اسناد، تحویل کالا، انجام فرآیندهای مربوط به بار و هماهنگی با مسیر پروازی، همگی بخشی از زنجیرهای هستند که پیش از رسیدن کالا به هواپیما انجام میشوند.
در آینده، هوشمند شدن همین مراحل میتواند یکی از بخشهای مهم تحول حملونقل هوایی در ایران باشد.
آیا رباتها جای کارکنان لجستیک را میگیرند؟
این سؤال احتمالاً مهمترین بخش بحث درباره ورود رباتها به صنعت حملونقل است.
پاسخ سادهای برای آن وجود ندارد.
از یک طرف، رباتها میتوانند فعالیتهای تکراری و فیزیکی را انجام دهند و در محیطهایی که کمبود نیروی کار وجود دارد، بخشی از فشار عملیاتی را کاهش دهند. از طرف دیگر، توسعه اتوماسیون میتواند نیاز به برخی وظایف انسانی را کاهش دهد.
نمونه DHL نشان میدهد که این مسئله صرفاً یک نگرانی نظری نیست. مدیر ارشد فناوری اطلاعات جهانی این شرکت در گفتوگویی درباره گسترش رباتیک صراحتاً به کاهش وابستگی به نیروی انسانی در برخی فعالیتها اشاره کرده است. در عین حال، با افزایش اتوماسیون، بخشی از وظایف کارکنان به نظارت بر رباتها، کار با نرمافزارها و تحلیل دادهها تغییر کرده است.
بنابراین احتمالاً تصویری که در آینده میبینیم، حذف کامل انسان از انبار نیست؛ بلکه ترکیبی از نیروی انسانی و ماشین خواهد بود.
رباتها قرار نیست همه تصمیمها را بگیرند
یکی از تفاوتهای مهم نسل جدید رباتها با ماشینهای صنعتی قدیمی، توانایی آنها در دریافت و تحلیل اطلاعات محیط است.
یک ربات ساده ممکن است فقط یک مسیر مشخص را بارها طی کند. اما سیستم مجهز به دوربین، حسگر و هوش مصنوعی میتواند موانع را تشخیص دهد، موقعیت خود را تغییر دهد و با شرایط متغیر محیط سازگار شود.
با این حال، هرچه میزان استقلال سیستم بیشتر شود، مسئله ایمنی و کنترل نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند.
مرکز هوافضای آلمان (DLR) در نمایشگاه IAA Transportation 2026 نیز روی همین موضوع تمرکز کرده و نمونههایی از همکاری انسان و سیستمهای رباتیک را به نمایش گذاشته است. در این پروژهها، هوش مصنوعی برای هماهنگی میان اپراتور انسانی و تجهیزات رباتیک به کار گرفته شده و موضوع ایمنی تعامل انسان و ماشین نیز مورد توجه قرار گرفته است.
این مسئله در محیطهایی مانند فرودگاه و انبار اهمیت دوچندان دارد؛ زیرا ربات در کنار انسان و در محیطی پر از کالا، وسایل نقلیه و تجهیزات سنگین فعالیت میکند.
آینده حملونقل فقط سریعتر نیست؛ هوشمندتر هم خواهد بود
شاید مهمترین تغییر آینده این نباشد که یک ربات بتواند بستهای را سریعتر از انسان جابهجا کند. تغییر اصلی زمانی اتفاق میافتد که تمام اجزای زنجیره به یکدیگر متصل شوند.
سفارش مشتری، موجودی انبار، زمان آمادهشدن کالا، ظرفیت وسیله حمل، وضعیت فرودگاه، مسیر حمل و اطلاعات مقصد میتوانند در یک سیستم به هم مرتبط شوند.
در چنین شرایطی، تصمیمگیری درباره اینکه یک محموله چه زمانی حرکت کند یا در کدام انبار قرار بگیرد، دیگر صرفاً بر اساس تجربه یک اپراتور انجام نمیشود؛ دادههای لحظهای نیز در این تصمیم دخالت خواهند داشت.
گزارشهای جدید صنعت لجستیک نیز همین حرکت را نشان میدهند. از یک سو، شرکتهایی مانند DHL در حال گسترش زیرساختهای رباتیک هستند و از سوی دیگر، پژوهشگران در فرودگاههایی مانند مونیخ در حال آزمایش ترکیب هوش مصنوعی، رباتهای خودران و سیستمهای مدیریت بار هستند.
یک تحول آرام اما عمیق در حال شکلگیری است
ورود رباتها به انبارها احتمالاً به این معنا نیست که یک روز صبح تمام کارکنان انبار کنار گذاشته میشوند و ماشینها جای آنها را میگیرند. تحول لجستیک بسیار تدریجیتر از این تصویر است.
ابتدا یک وظیفه خودکار میشود، سپس چند فرآیند به یکدیگر متصل میشوند و در مرحله بعد، دادههای این فرآیندها در اختیار سیستمهای هوشمند قرار میگیرد.
نتیجه نهایی میتواند انبارهایی باشد که موجودی خود را لحظهبهلحظه میشناسند، رباتهایی که کالا را در مناسبترین زمان جابهجا میکنند، نرمافزارهایی که اختلالات احتمالی را زودتر تشخیص میدهند و شبکههای حملی که برای تغییر شرایط، سریعتر مسیر خود را تنظیم میکنند.
در این میان، حملونقل بینالمللی نیز از این تغییر جدا نخواهد بود. هرچه حجم تجارت جهانی بیشتر به شبکههای دیجیتال و خودکار وابسته شود، سرعت، دقت و قابلیت ردیابی محمولهها اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.
شاید در آینده وقتی یک بسته از یک کشور به کشور دیگری میرسد، چیزی که برای گیرنده اهمیت دارد همان لحظه تحویل باشد؛ اما پشت آن تحویل ساده، شبکهای از انسانها، نرمافزارها، رباتها، انبارها، فرودگاهها و وسایل حملونقل فعالیت خواهد کرد.
رباتها تازه وارد انبارها شدهاند؛ اما مسیری که آغاز کردهاند، میتواند یکی از بزرگترین تغییرات صنعت حملونقل بینالمللی در سالهای آینده باشد.
مسعود رجبی
دبیر گروه اجتماعی و خبرنگار ارشد
مسعود رجبی روزنامهنگار و خبرنگار حوزه اجتماعی است که بیش از ۱۴ سال سابقه فعالیت حرفهای در زمینه گزارشهای میدانی، خبرنگاری تحقیقی و پوشش مسائل اجتماعی دارد. بخش مهمی از فعالیت او به بررسی چالشهای شهری، آسیبهای اجتماعی، دغدغههای شهروندان و روایت مسائل کمتر دیدهشده جامعه اختصاص دارد.
رجبی دارای مدرک کارشناسی ارشد علوم ارتباطات اجتماعی از دانشگاه علامه طباطبایی و کارشناسی روزنامهنگاری از دانشگاه صداوسیما است. او همچنین دورههای تخصصی مرتبط با خبرنگاری تحقیقی، گزارشنویسی در شرایط ویژه و اصول اخلاق حرفهای رسانه را گذرانده است.
فعالیت رسانهای او از اوایل دهه ۸۰ با خبرنگاری میدانی آغاز شد و در طول این سالها گزارشهای متعددی درباره موضوعاتی مانند مسائل شهری، حاشیهنشینی، کودکان کار، آسیبهای اجتماعی و مشکلات گروههای کمبرخوردار جامعه تهیه کرده است. برخی از گزارشهای او با هدف افزایش توجه عمومی و پیگیری مسائل از سوی نهادهای مسئول منتشر شدهاند.
او از سال ۱۳۹۵ به عنوان دبیر گروه اجتماعی و خبرنگار ارشد در مجله خبری چیچک فعالیت میکند و در حوزه تولید گزارشهای تحلیلی و میدانی درباره رویدادهای اجتماعی نقش دارد.
حوزههای تخصصی مسعود رجبی شامل خبرنگاری تحقیقی، گزارشنویسی اجتماعی، مستندسازی مسائل شهری، تحلیل چالشهای جامعه و گفتوگو با گروههای مختلف اجتماعی است.
در فعالیتهای رسانهای خود، او بر مشاهده مستقیم، بررسی دقیق منابع، گفتوگو با افراد مرتبط با موضوع و ارائه تصویری واقعی و مسئولانه از مسائل اجتماعی تأکید دارد.
